روسیه دوست واقعی ایران است؟

روسیه دوست واقعی ایران است؟

سطح گفتگوهای مسكو و تهران در تاریخ روسیه جدید، بی‌سابقه بوده است. پوتین و روحانی، ظرف 12 ماه گذشته، چهار بار با یكدیگر ملاقات كرده‌اند. نشست‌های در سطح وزیران دو كشور تقریبا هر ماه انجام شده است.









تحلیلگران روسی پس از چهارمین اجلاس كشورهای حوزه خزر در 29 سپتامبر 2014، بر این عقیده اتفاق نظر داشتند كه روابط مسكو – تهران، پس از یك دوره سرد در سال های ریاست جمهوری مدودف، شاهد یك رنسانس است. پوتین، در حاشیه اجلاس، با همتای ایرانی خود، حسن روحانی، ملاقات كرد. طرفین بر مواضع گذشته خود برای توسعه بیشتر روابط اقتصادی و سیاسی و همچنین ادامه گفتگوها در موضوعات منطقه ای تاكید ورزیدند.

حقیقتا، ایران و روسیه در گفتگوهای مربوط به افغانستان، قفقاز، عراق، سوریه و آسیای مركزی پس از فروپاشی شوروی، مشاركت عمیقی دارند. مسكو و تهران بازیگران كلیدی مذاكرات مربوط به رژیم حقوقی دریای خزر هستند. آنها همچنین در مبارزه با قاچاق مواد مخدر و انسان، جرائم فرامرزی و سازمان های تروریستی آسیا با یكدیگر همكاری می كنند.

كرملین این واقعیت را كه توافق بین ایران و 1+5 ممكن است به نفع مسكو باشد انكار نمی كند و روسیه تلاش قابل توجهی برای حل و فصل مشكل برنامه هسته ای ایران داشته است. توافق هسته ای ایران، تحریم هایی را كه مانع فعالیت اقتصادی روسیه در جمهوری اسلامی بوده است از سر راه بر می دارد و نتیجتا ایران "كانون درگیری" دیگری در منطقه پیرامونی كشورهای مستقل مشترك المنافع (CIS) – سازمان منطقه ای متشكل از جمهوری های شوروی سابق – نخواهد شد.

گفتگوی سیاسی

سطح گفتگوهای مسكو و تهران در تاریخ روسیه جدید بی سابقه بوده است. پوتین و روحانی، ظرف 12 ماه گذشته، با یكدیگر چهار بار ملاقات كرده اند. نشست های در سطح وزیران دو كشور تقریبا هر ماه انجام شده است. احتمالا حمایت كرملین از مشاركت ایران در مباحثات بین المللی پیرامون وضعیت افغانستان، سوریه و عراق تصادفی نیست. حتی وزیر خارجه روسیه، سرگئی لاوروف، در سپتامبر 2014، از ایران به عنوان "متحد طبیعی" مبارزه بر ضد افراط گرایی مذهبی در خاورمیانه نام برد. تمام این اشارات بر این دلالت دارند كه ایران در حال حاضر چیزی فراتر از "همسایه جنوبی" روسیه است.

به نظر نمی رسد كه این اظهارات و بیانیه ها مانور دیگری از سوی كرملین باشد. روس ها طی دو سال گذشته، فعالانه تلاش كرده اند تا گفتگوهای موثری بین مقامات تهران و غرب در موضوع هسته ای صورت گیرد. پیشنهادات لاورف در 12-2011 فضا را برای دور كنونی مذاكرات فراهم كرد. دیپلمات های روسیه طی مذاكرات وین فعالیت قابل توجهی داشتند، كمااینكه معاون وزیر خارجه سرگئی ریابكف با تقریبا تمام طرف های گفتگو، نشست های مشورتی دو جانبه ای را برگزار كرد.

این تلاش ها حداقل از نظر تهران، دور نمانده اند. رئیس جمهور روحانی، در 25 نوامبر، طی مكالمه تلفنی با پوتین، نتایج مذاكرات وین را تشریح كرد و به وی اطمینان داد كه ایران به گفتگوهای خود با 1+5 ادامه خواهد داد.

ریشه های از سرگیری روابط

تلاش های هماهنگی برای تقویت روابط اقتصادی صورت گرفته اند. وزیر انرژی روسیه، الكساندر نواك – كه ریاست كمیسیون مشترك اقتصادی و تجاری ایران و روسیه را نیز به عهده دارد - همكاری خوبی با وزیر نفت ایران، بیژن نامدار زنگنه و ریاست سازمان انرژی اتمی، علی اكبر صالحی داشت. تلاش های وی در 5 اوت 2014، منجر به امضای یادداشت تفاهم گسترده ای بر اساس مبانی روابط اقتصادی و تجاری بین دو كشور، با زنگنه شد.

این اقدام مورد استقبال رئیس جمهور پوتین – كه در اظهاراتش به ضرورت استحكام چارچوب های قانونی اشاره كرده است – قرار گرفت. این موضوع همچنین زمینه جدی برای یازدهمین اجلاس كمیسیون مشترك تجاری را - كه در 11-7 سپتامبر 2014 در تهران برگزار شد – پدید آورد. بنا به برخی گزارش ها، طرفین با افزایش ده برابری معاملات تجاری موافقت كردند، به طوری كه میزان كلی قراردادهای سرمایه گذاری كه متعاقب این توافق به امضا می رسد احتمالا به 70 میلیارد یورو خواهد رسید.

منافع رو به رشد روسیه در ایران، همچون گذشته، تابع عوامل بیرونی هستند. فی المثل، اولین رویكردهای روسیه به ایران، عمدتا ناشی از حوادث بهار عربی بود. زمانی كه مقامات روسی شدیدا نگران كاهش سریع حضور سیاسی و اقتصادی روسیه در منطقه بودند، تصمیم به افزایش تماس ها با جمهوری اسلامی در نیمه سال 2012 گرفتند. نتیجتا مسكو تهران را به عنوان آخرین (و البته نه یگانه) پایگاه خود در خاورمیانه می دید و به شدت تلاش كرد (تا از این طریق) نفوذ خود در منطقه را تحكیم كند. معهذا، شایعات گسترده پیرامون از سرگیری روابط ایران و آمریكا در آینده – پس از امضای برنامه اقدامات مشترك (JPA) در نوامبر 2013 - دیگر محرك روسیه بود. دولت روسیه آشكارا به تغییر متعاقب سیاست خارجی ایران در قبال غرب باور داشت و تلاش كرد تا مسئولان ایرانی را به ضرورت حفظ ارتباط مستحكم با مسكو متقاعد نماید.

تنش های روسیه با آمریكا و اتحادیه اروپا بر سر اوكراین در سال 2014، دلیل دیگری برای تقویت همكاری روسیه با ایران بود. رویارویی روسیه با غرب – كه حداقل از پایان جنگ سرد بی سابقه بود – مسكو را وادار به افزایش تماس ها با كشورهای خاورمیانه كرد. مقامات روسی بر این باورند كه روابط خوب با كشورهای خاورمیانه تضمینی برای دوری روسیه از انزوای بین المللی و جبران تحریم های تحمیل شده از سوی آمریكا، اتحادیه اروپا و شركای آنها خواهد بود.

ایران از نظر روسیه، تبدیل به رهبر مهم منطقه ای گردیده و از قابلیت نفوذ در افكار عمومی جهان اسلام برخوردار است. هدف مهم از این رویكرد روسیه این است كه در مقابل تبلیغات ضد روسی رسانه های عربی – كه توسط عربستان و قطر حمایت می شوند – موازنه برقرار نماید. مسكو همچنین طرح هایی برای هماهنگی با تهران در حوزه بازار انرژی دارد، به طوری كه اطمینان حاصل كند منابع هیدروكربنی ایران مورد استفاده اروپا قرار نخواهند گرفت و موجب كاهش وابستگی آنها به گاز روسیه نخواهد شد. جمهوری اسلامی از نقطه نظر اقتصادی به عنوان صادركننده محصولات كشاورزی اهمیت فزاینده ای دارد، به طوری كه محصولاتش (عمدتا میوه و سبزیجات) می تواند جایگزین محصولات تحریم شده اروپایی گردد و سرانجام آنكه تنش با غرب، شركت های روسیه را وادار به جستجوی فرصت های تجاری و سرمایه گذاری در آسیا نمود.

حداقل چندین فرصت همكاری (با ایران) برای تاجران روسی فراهم هستند كه از آن جمله می توان به نفت و گاز، پتروشیمی، انرژی هسته ای، برق و زیرساخت های شبكه ریلی اشاره نمود. روسیه و ایران در 11 نوامبر 2014 توافقی را برای مشاركت مسكو در حداكثر 8 واحد جدید برق هسته ای امضا كردند. انتظار می رود كه علاوه بر واحد تولید برق هسته ای كه سابقا توسط مهندسان روسی احداث و در سال 2013 به ایرانی ها تحویل شد، دو رآكتور جدید در مجتمع هسته ای بوشهر ساخته شود.

توجه به این نكته مهم است كه ایرانی ها نیز به توسعه پیوندهای اقتصادی علاقمند هستند. از یك سو آنها بر این باور هستند كه رویارویی كنونی (روسیه) با غرب، این كشور را به جمهوری اسلامی نزدیكتر می كند و همچنین برای عقد قراردادهای اقتصادی نیز اعلام آمادگی كرده اند. از سویی دیگر، تهران – در صورتی كه مذاكرات هسته ای به شكست انجامد و یا به نتایج رضایت بخش نرسد - تقویت روابط با روسیه را به چشم "طرح شماره 2" می نگرد.

تحت این شرایط، احتمالا دیدار وزیر توسعه اقتصادی روسیه، الكسی اولوكائف، از تهران – كه پس از شكست دستیابی به توافق فراگیر در وین صورت گرفت – تصادفی نیست. اولوكائف و محمدرضا نعمت زاده – وزیر صنایع ایران – طی این سفر، یادداشت تفاهمی را با هدف تقویت سرمایه گذاری و تجارت بین دو كشور و همچنین همكاری راهبردی بین "شركت بیمه صادرات روسیه" و "صندوق ضمانت صادرات ایران" امضا كردند. انتظار می رود كه این اقدامات، آثار منفی تحریم های بین المللی بر همكاری اقتصادی روسیه – ایران را كاهش دهند.

مشكلات پیش رو

علیرغم این زمینه های بالقوه، موانع جدی نیز وجود دارند كه ممكن است همكاری رو به رشد دو كشور را با مانع مواجه كند و یا حتی متوقف نماید. روابط بین ایران و روسیه از سال 1991 عمدتا تابع عوامل سیاسی بیرونی – یعنی توسعه روابط روسیه و آمریكا همچون از سرگیری(Reset)"[2]) در سال 2009 و "توافق گور- چرنومردین"[3] در سال 1995 – بوده، كه مانع تضمین ثبات روابط متقابل گردیده است. وضعیت سیاسی امروز، همكاری اقتصادی و سیاسی را ضروری كرده است و این به نوبه خود می تواند به ظهور مبنای محكم تری برای گفتگوها سوق پیدا كند.

به هر حال، تحلیلگران بر این باور هستند كه شكل گیری زمینه مستحكم اقتصادی، زمان بر است و روسیه و ایران فاقد زمان لازم برای این امر هستند. هیچ تضمینی وجود ندارد كه روابط مسكو با غرب تغییر نكند و به نوبه خود، منافع روسیه در ایران را تحت تاثیر قرار ندهد. همانطوری كه تجربه دوران مدودف نشان می دهد، مسكو ممكن است (بار دیگر) وسوسه شود و منافعش در جمهوری اسلامی را به امید "Reset" دیگری با واشنگتن قربانی نماید.

مواضع دو كشور در حوزه بین المللی نیز ممكن است ایفای نقش نماید. پیشرفت های خاص در روابط ایران با اتحادیه اروپا، موجب وابستگی كمتر جمهوری اسلامی به توافق با مسكو می گردد. مقامات روسیه هم اكنون سیگنال هایی را از تهران دریافت كرده اند كه مسكو بایست دورانی را كه شروط و شكل گفتگوها را دیكته می كرد فراموش كند. دیدار پوتین از ایران در سال 2013، به دلیل نارضایتی ایرانی ها از شروط روسیه (برای شركت در اجلاس) لغو شد. كرملین، تحت چنین شرایطی، نیازمند ابتكار عمل برای حفظ علاقه ایران به گفتگوهای دوجانبه است.

این می تواند یكی از موضوعات چالشی باشد. سوال مهمی كه همچنان مطرح است این است كه روسیه تا چه میزان در روابط سیاسی با تهران پیش خواهد رفت و تا چه اندازه می تواند امتیاز دهد؟ تشكیل اتحاد فراگیر سیاسی با ایران هنوز مورد علاقه روسیه نیست، زیرا این موضوع می تواند به گفتگوهای روسیه با سایر دولت ها، از جمله اسرائیل و شورای همكاری خلیج فارس (GCC) لطمه جدی وارد نماید. بنابراین، كرملین همچنان برای كمك به ایران به منظور عضویت كامل در سازمان همكاری شانگهای بی رغبت است. به علاوه، نفوذ ایران در سوریه، افغانستان و عراق غالبا بیش از نفوذ روسیه در این كشورها است. نتیجتا تنها چیزی كه می تواند توسط روسیه تقدیم شود، شاید (محدود به) یك حمایت اخلاقی باشد.

موانع اقتصادی

روابط ایران و روسیه در حوزه همكاری اقتصادی نیز محدودیت های خود را دارد. روسیه - جدای از محصولات فلزی، چوب، و پتروشیمی – كالاهای بسیار محدودی برای صادرات به ایران دارد و همین كالاهای محدود هم روز به روز در حال كاهش هستند. همانطوری كه مقامات اتاق بازرگانی و صنایع روسیه اظهار می كنند: "مشكل، تحریم های بین المللی، حضور اقتصادی روبه رشد چین، یا عدم انعطاف مقامات ایران نیست، بلكه آن چیزی كه مانع تعامل (اقتصادی) با ایران می گردد عقب افتادگی فناوری (روسیه) است. ایران در حال حاضر فاقد حمایت فنی و مهندسی و همچنین تجهیزات لازم برای ارتقاء و احداث پالایشگاه های نفت و تاسیسات تولید گاز طبیعی مایع (LNG) است. روسیه قادر نیست كمك های لازم در حوزه فناوری و تجهیزات را برای ایران فراهم نماید و به علاوه خود روسیه هم به شدت نیازمند این تجهیزات است.

تحریم های بین المللی بر ضد ایران، گزینه های همكاری به روسیه را به شدت كاهش می دهند. نتیجتا و در عمل، منفعت كمی در دیدارهای متقابل هیات های عالیرتبه دو طرف، وجود دارد. مقامات دولتی روسیه در سطوح مختلف، مرتبا از ایران دیدار می كنند، اما تعداد قراردادهای بزرگ بین طرفین، تقریبا صفر است. به علاوه، حجم مبادلات تجاری دو كشور از سال 2011 به شكل ثابتی – هر سال بیش از 30% - كاهش یافته، و این رقم در سال 2014 به حدود 1.5 میلیارد دلار رسیده است.

در مجموع، ایران و روسیه، علیرغم تمایل متقابل برای تقویت سطح روابط دوجانبه، مجبور هستند تا بر چالش های پیش روی برنامه هایشان فائق آیند. از یك سو، رویارویی روسیه با غرب، مسكو را به شدت علاقمند به توسعه روابطش با تهران كرده است. از سویی دیگر، ایران در قبال حل و فصل سریع موضوع هسته ای و لغو تحریم های تحمیلی توسط آمریكا، اتحادیه اروپا و شركایشان، در حال واقع بین تر شدن است. این، به نوبه خود مقامات جمهوری اسلامی را وادار به فعالیت بیشتر برای تماس با كشورهایی كه حاضر به همكاری با تهران، حتی در وضعیت تحریم های موجود هستند، می كند.

پانوشتها



[1] Nikolay Kozhanov استادیار اقتصاد سیاسی خاورمیانه در دانشكده اقتصاد دانشگاه دولتی سن پیترزبورگ



[2] نویسنده به دیدار هیلاری كلینتون و لاوروف اشاره می كند كه طی آن كلینتون كلیدی را كه بر روی آن به زبان روسی، Reset، نوشته شده بود به لاوروف هدیه كرد كه نمادی برای فصل جدید در روابط بین دو كشور بود.(م)



[3] Gore-Chernomyrdin treaty

منبع: ورلد پالیسی/ مترجم: حامد ضرغامی













منبع: دیپلماسی ایرانی

ادامه مطلب ....



http://ift.tt/1AXhrWG



منبع:انجمن هاي سياسي مذهبي فرهنگي نورآسمان



تبادل لينك